Astım Atağı Nasıl Yönetilir?

Astım atağı (eksaserbasyon), hava yollarının ani daralması, bronkospazm, inflamasyon artışı ile karakterizedir. Nefes darlığı, hırıltı, öksürük, göğüs sıkışması şiddetlenir. Hafif-orta atak evde yönetilebilir ancak ciddi atak hayati tehlikedir, acil müdahale gerektirir. Tedavi kısa etkili beta-agonist inhaler (salbutamol), oral kortikosteroid, oksijen, ciddi vakalarda nebulizör, IV ilaçlar, mekanik ventilasyondur. Tetikleyicileri tanıma ve astım aksiyon planı nüksü önler.

Astım Atağı Nedenleri

Tetikleyiciler viral solunum yolu enfeksiyonları (soğuk algınlığı, grip) en yaygın. Alerjenler polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü, küf. Hava kirliliği sigara dumanı, hava kirliliği, güçlü kokular (parfüm, temizlik ürünleri). Egzersiz egzersiz ile indüklenen bronkospazm. Hava değişiklikleri soğuk hava, nem değişimi. İlaçlar aspirin, NSAİD (aspirin duyarlı astım), beta-blokerler. Stres duygusal stres, anksiyete. İlaç uyumsuzluğu kontrolör ilaç (inhaler steroid) düzensiz kullanımı.

Astım Atağı Belirtileri

Hafif-orta atak artmış nefes darlığı, hırıltı (wheezing), öksürük (özellikle gece), göğüs sıkışması, kurtarıcı inhaler ihtiyacı artar, günlük aktivite kısıtlılığı hafif, konuşabilir. Ciddi atak şiddetli nefes darlığı, dinlenirken bile, konuşma güçlüğü (tek kelimeler), hırıltı yüksek veya sessizlik (hava hareketi çok az, "silent chest" kötü belirti), hızlı solunum (takipne), hızlı nabız (>120/dk), terleme, anksiyete, mavi dudaklar (siyanoz), yorgunluk, konfüzyon (hipoksi), yardımcı solunum kasları kullanımı (boyun, göğüs kasları).

Şiddet Değerlendirmesi

Peak flow metre PEF (peak expiratory flow) ölçümü, kişisel en iyi değere göre. >80% yeşil bölge (iyi kontrol). 50-80% sarı bölge (dikkat, aksiyon planı). <50% kırmızı bölge (acil). Oksijen saturasyonu pulse oksimetre, SpO2 <92% ciddi, <90% hayati tehlike. Klinik skorlama bilinç düzeyi, konuşma, solunum sayısı, nabız, hırıltı.

Hafif-Orta Atak Ev Yönetimi

Sakin kalma panik nefes darlığını kötüleştirir, derin nefes almaya çalışma. Kurtarıcı inhaler (salbutamol) kısa etkili beta-2 agonist (SABA), salbutamol (Ventolin) veya albuterol, 2-4 puf spacer ile (aralıklı inhaler cihazı emilimi artırır), 20 dakika arayla 3 doza kadar. İyileşme yoksa doktora başvuru. Oturma pozisyonu dik oturmak, yastıklarla desteklenme, hava yolu açılmasını kolaylaştırır. Tetikleyiciden uzaklaşma alerjen, duman, soğuk havadan uzak. Sıvı alımı bol su, mukusu inceltir. İlaç planına dönüş kontrolör ilaç (inhaler steroid) dozunu artırma (doktor planına göre). Oral kortikosteroid doktor öneriliyse prednizolon 40-60 mg, 5-7 gün. İzleme 1-2 saat sonra düzelme yoksa veya kötüleşme acil başvuru.

Ciddi Atak - Acil Başvuru

112 arama belirtileri konuşamama, siyanoz, konfüzyon, yardımcı kas kullanımı, kurtarıcı inhalere yanıtsızlık. Acil serviste tedavi oksijen tedavisi nazal kanül veya maske, hedef SpO2 >92%. Nebulizör salbutamol nebulizör ile sürekli veya sık (her 20 dk), ipratropium bromid (antikolinerjik) eklenebilir (Combivent). Sistemik kortikosteroid IV metilprednizolon veya oral prednizolon yüksek doz, inflamasyonu azaltır, 1-2 saat içinde etki. Magnezyum sülfat IV bronkodilatör, ciddi ataklarda, salbutamole ek. İntravenöz salbutamol veya terbutalin nebulizöre yanıtsız ciddi bronkospazm. Heliox (helyum-oksijen karışımı) daha kolay nefes alma, hava yolu direncini azaltır. Mekanik ventilasyon (entübasyon) solunum yetmezliği, hipoksi devam ederse, bilinç bozukluğu. Yoğun bakım.

Hastane Yatışı

Endikasyonlar acil tedaviye yanıt yetersiz, PEF <50%, SpO2 <92%, sosyal destek yok (evde yalnız). Hastanede tedavi devam eden nebulizör (saatlik veya sürekli), IV veya oral steroid, oksijen, antibiyotik (bakteriyel enfeksiyon varsa). İzlem oksijen saturasyonu, vital bulgular, kan gazı (arteriyel), göğüs röntgeni (komplikasyon, pnömoni ekartasyonu). Taburculuk kriterleri PEF >70%, normal oksijen saturasyonu (oda havasında), oral ilaçlara geçiş, evde takip planı.

Astım Aksiyon Planı

Kişiselleştirilmiş plan doktor ile birlikte hazırlanan yazılı plan. Yeşil bölge (iyi kontrol) günlük kontrolör ilaçlar, PEF >80%, normal aktivite. Sarı bölge (dikkat) PEF 50-80%, semptomlar artar, kurtarıcı inhaler sık, oral steroid başlama, doktor arama. Kırmızı bölge (acil) PEF <50%, ciddi semptomlar, kurtarıcı inhaler + oral steroid hemen, 112 veya acil servise gitme. Tetikleyici tanıma kişisel tetikleyicileri listeleme, kaçınma stratejileri. Erken uyarı belirtileri gece öksürük artışı, kurtarıcı inhaler ihtiyacı artması, egzersiz toleransı azalması, peak flow düşmesi.

Atak Sonrası Takip

Doktor kontrolü 24-48 saat içinde atak sonrası değerlendirme, tedavi planı gözden geçirme. Kontrolör tedavi optimizasyonu inhaler steroid dozu artırma, uzun etkili beta-agonist (LABA) ekleme, lökotrien antagonisti (montelukast). Allerjen immünoterapisi (alerji aşıları) spesifik alerjen tetikleyicisi varsa. İlaç tekniği gözden geçirme inhaler kullanımı, spacer tekniği, eğitim. Tetikleyici kaçınma planı ev düzenlemesi (alerjen azaltma), sigara dumanından uzak, grip aşısı.

Astım Komplikasyonları

Status asthmaticus uzamış, tedaviye dirençli ciddi atak, 24+ saat, hayati tehlike. Pnömotoraks hava yolu aşırı basıncı, akciğer çökmesi, göğüs ağrısı, ani nefes darlığı kötüleşmesi. Pnömoni sekonder bakteriyel enfeksiyon. Solunum yetmezliği CO2 retansiyonu, hipoksi, mekanik ventilasyon. Ani ölüm ciddi, tedavisiz atak, genç astımlılar bile risk altında.

Önleme

Günlük kontrolör ilaç inhaler kortikosteroid düzenli kullanımı, en önemli önleyici. Tetikleyicilerden kaçınma alerjen kontrolü, sigara dumanı, hava kirliliği. Düzenli takip doktor kontrolü, akciğer fonksiyon testi (spirometri), tedavi ayarlaması. Aşılar grip, pnömokok aşıları solunum yolu enfeksiyonu riskini azaltır. Egzersiz ısınma, soğuk havada maske, egzersiz öncesi bronkodilatör. Stres yönetimi rahatlama teknikleri, yoga, meditasyon. Kilo kontrolü obezite astım kontrolünü zorlaştırır. Astım eğitimi hasta ve aile eğitimi, hastalık farkındalığı, ilaç kullanımı, atak tanıma. Astım atağı bronkospazm ve inflamasyon artışı, hafif-orta evde salbutamol inhaler + oral steroid, ciddi atak acil başvuru, nebülizör, IV steroid, oksijen, astım aksiyon planı hayat kurtarıcı, kontrolör ilaç düzenli kullanımı nüksü önler, tetikleyicilerden kaçınma önemli.